Passing (Pomiędzy). Czarne albo białe.

            Nic nie jest i czarne, i białe – mówi nam motto debiutanckiego filmu Rebeki Hall pod tytułem Pomiędzy. Czarno-biały debiut reżyserski (i scenopisarski) tej uznanej amerykańskiej aktorki rzuca niejako wyzwanie tej tezie, pokazując, że są sfery, w których czerń i biel mogą harmonijnie koegzystować. Taśma filmowa to doskonałe medium, które może pogodzić ze sobą te opozycyjnie traktowane przez nas kolory. Ale co może technicznie udać się na filmowej taśmie, nie może powieść się w realnym życiu dwóch czarnoskórych bohaterek filmu Pomiędzy: grana przez Tessę Thompson Irene żyje w Nowym Jorku w 1929 roku jako czarnoskóra kobieta wraz ze swoim mężem i dwójką synów. Pewnego dnia na zakupach spotyka swoją najlepszą przyjaciółkę z czasów szkolnych, Clare (Ruth Negga), która ze względu na jasny odcień swojej skóry udaje białą, ma białego męża i uchodzi za białą w swoim środowisku. Ta praktyka udawania przez przedstawicieli czarnej mniejszości przynależności do białej większości była dość często spotykana w czasach, kiedy rasizm zamykał bezpowrotnie drogę czarnoskórym do kariery i społecznego awansu. Wyrzeczenie się swojej pierwotnej społeczności było sposobem na oszukanie systemu i wstąpienie w szeregi uprzywilejowanej klasy. Zmiana tożsamości mogła przynieść krótkoterminowe profity i społeczny awans, w dłuższej perspektywie była to jednak droga do izolacji, osamotnienia i tożsamościowego piekła za życia.

          Scenariusz dramatu Passing powstał na podstawie powieści Nelli Larsen pod tym samym tytułem z 1929 roku. Rebecca Hall wyreżyserowała obraz i napisała do niego scenariusz, dołączając tym samym do grona wybitnych amerykańskich aktorek, które z powodzeniem zaliczyły również swój reżyserski debiut. Pomiędzy pokazano premierowo w styczniu 2021 roku na festiwalu Sundance. Netflix kupił prawa do dystrybucji filmu i od 10 listopada 2021 r. można go oglądać na tej platformie na całym świecie. Czarno-biały, niezwykle subtelny debiut Rebeki Hall zachwycił filmowych krytyków. Miejmy nadzieję, że przypadnie także do gustu subskrybentom Netflixa.

          Irene (znakomita Tessa Thompson) mieszka z mężem, Brianem (świetny André Holland) i dwójką synów w dzielnicy Harlem w Nowym Jorku. Jest rok 1929. Pewnego dnia na zakupach wpada w kawiarni na swoją przyjaciółkę z dawnych lat, Clare (wyśmienita Ruth Negga). Ze względu na bardzo jasny odcień swojej skóry Clare udaje białą i należy teraz do białej socjety. Ma nawet białego, bardzo rasistowskiego męża (w tej roli wyjątkowo odstręczający Alexander Skarsgård). Przypadkowe spotkanie w kawiarni jest okazją dla Clare do ponownego nawiązania kontaktu z bardzo bliską jej kiedyś Irene i także, poprzez jej szerokie znajomości wśród czarnej społeczności nowojorskiego Harlemu, do poruszania się pośród kolorowej mniejszości, która była kiedyś też jej mniejszością. Clare, osamotniona i izolowana w swoim nowym białym świecie, łaknie kontaktu ze swoją starą, porzuconą
tożsamością. Dla kobiety w jej pozycji znajomość z Irene i jej czarnoskórymi przyjaciółmi może ją jednak bardzo drogo kosztować.

          W pierwszej w filmie scenie kamera podąża tuż za robiącą zakupy w Nowym Jorku Irene. Kobieta porusza się po białej dzielnicy i za wszelką cenę chce ukryć swoją prawdziwą tożsamość, swój autentyczny kolor skóry. Irene ma głęboko nasunięty na czoło kapelusz, jej twarz jest solidnie upudrowana, na dłoniach ma białe rękawiczki pomimo letniej pory. Irene jest dumną członkinią czarnej mniejszości nowojorskiego Harlemu, ale robiąc zakupy w całkowicie białym sąsiedztwie, chce przez moment uchodzić za białą, i białą w istocie przekonująco udaje. O ile grana przez Tessę Thompson Irene udaje białą tylko w tej jednej sytuacji dla własnego komfortu, o tyle jej dawna przyjaciółka z Chicago, Clare, robi to każdego dnia o każdej godzinie. Zagrana przez Ruth Neggę Clare uczyniła z udawania białej swoją życiową strategię i całkowicie już porzuciła swoją dawną, czarnoskórą tożsamość. Jej nienawidzący czarnych mąż, John (Alexander Skarsgård), żartuje nawet, że skóra jego żony z każdym kolejnym dniem robi się ciemniejsza i dlatego wymyślił dla niej na pół pieszczotliwą, na pół obraźliwą ksywkę Nig… Możemy się łatwo domyśleć, od czego ten przydomek jest skrótem. Trzy sceny z udziałem Alexandra Skarsgårda to najbardziej emocjonalnie poruszające w filmie momenty. Pierwsza z nich ma miejsce już na samym początku obrazu, kiedy to jego John wraca do pokojowego hotelu i zastaje tam rozmawiającą z jego żoną Irene. Na szczęście dla samej Irene był to ten sam dzień, w którym postanowiła ona udawać białą i nabrał się na to również sam John, który nie omieszkał jednak zamanifestować swojego rasizmu w obecności obu kobiet. Siedząca na brzeżku hotelowego fotela zażenowana Irene wygląda w tej scenie, jakby siedziała na bardzo kłujących szpilkach. Lepiej rozumiemy jej zachowanie, gdy w dalszej części filmu poznajemy jej najbliższą rodzinę, w tym męża-lekarza Briana (André Holland) i dwójkę młodocianych synów. Irene stara się aktywnie działać dla czarnej społeczności Harlemu, jest dumną czarnoskórą kobietą i dlatego odnowienie znajomości z Clare jest dla niej mocno problematyczne.

          Clare nie daje jednak łatwo za wygraną. Odwiedza często Irene w jej nowojorskim mieszkaniu w Harlemie i towarzyszy jej w rozmaitych zgromadzeniach lokalnej czarnej społeczności, szczególnie czarna muzyka i taniec pociągają łaknącą kontaktu z dawnymi korzeniami Clare. Wydaje się, że Irene i Clare łączyła kiedyś bardzo silna i bardzo bliska więź, tak szczególna, że pomimo wewnętrznego oporu, Irene nie może oprzeć się Clare i jej towarzyskim aspiracjom, wiedząc jednak, że to, co robi przyjaciółka, to bardzo niebezpieczny spacer na krawędzi. Jako widzowie patrzymy na zjawiskową Clare oczami przestraszonej Irene, która tak bardzo boi się o niewinność swoich dorastających synów, że wolałaby (w przeciwieństwie do męża) w ogóle nie wspominać przy nich o linczach na czarnoskórych w całym kraju. W bardzo podobny sposób Irene boi się o Clare, którą traktuje trochę jak nieodpowiedzialne dziecko. Irene doskonale wie, a jeszcze mocniej czuje, że Clare pragnie czegoś niemożliwego: chce być częścią czarnej społeczności, nie wyrzekając się jednocześnie swojego statusu i swoich białych przywilejów.

 

Zola. Szalony weekend na Florydzie.

           Seks, nieporozumienia i kulturowe zawłaszczenia to najkrótsze możliwe podsumowanie znakomitej czarnej komedii Zola w reżyserii Janiczy Bravo. Tytuł filmu to jednocześnie imię głównej bohaterki obrazu, kelnerki i erotycznej tancerki z Detroit (Taylour Paige w tej roli), którą pewnego dnia na szalony wypad na Florydę zabiera jej dopiero co poznana w restauracji znajoma o imieniu Stefani (Riley Keough). Stefani obiecuje Zoli łatwe pieniądze za taniec w barze ze striptizem w Tampie na Florydzie, ale po przyjeździe na miejsce nasza bohaterka szybko zdaje sobie sprawę, że została oszukana i wmanewrowana w bardzo niebezpieczną sytuację. W Zoli dzieje się niewiarygodnie dużo, nie brakuje tam akcji, golizny, seksu, ani też rozlicznych przykładów zawłaszczania czarnej kultury i języka przez białych mieszkańców Ameryki. Konfrontacja czarnoskórej Zoli z białą i mówiącą czarnym żargonem Stefani jest fascynującą mieszanką komedii i żenady jednocześnie. Filmowej tragikomedii dopełniają żałosny (i zazdrosny) chłopak Stefani (grany przez Nicholasa Brauna Derrek) oraz jej groźny czarnoskóry alfons w świetnej interpretacji Colmana Domingo. Zola to zwariowana filmowa wyprawa do krainy anarchii i chaosu, za jaką niewątpliwie uchodzi w USA Floryda.

          Kryminalna czarna komedia Zola oparta jest na prawdziwych zdarzeniach, które w składającym się ze 148 tweetów wątku opublikowała na Twitterze A’Ziah ‘Zola’ King, kelnerka i okazjonalnie erotyczna tancerka z Detroit. Jej oryginalna publikacja na Twitterze z 27 października 2015 roku wywołała szerokie poruszenie w Internecie i zaowocowała szybkim wykupieniem praw do sfilmowania całej historii. Ostatecznie scenariusz do obrazu napisali wspólnie Janicza Bravo i Jeremy O. Harris, a Janicza Bravo cały film wyreżyserowała. Zola pokazana została premierowo w głównym konkursie dramatycznym festiwalu Sundance w styczniu 2020 roku, po czym latem 2021 roku film wprowadzono do kin i na platformy streamingowe w Stanach Zjednoczonych.

          Tytułowa Zola (Taylour Paige) zgadza się na podróż na Florydę wraz z niedawno poznaną Stefani (Riley Keough), jej chłopakiem (Nicholas Braun) oraz ‘współlokatorem’ (Colman Domingo), aby zarobić szybkie pieniądze na erotycznym tańcu w barach ze striptizem w Tampie. Szybko jednak okazuje się, że ‘współlokator’ Stefani to tak naprawdę jej alfons, który zamierza zarobić pieniądze na prostytucji Stefani i Zoli. Nasza główna bohaterka nie jest jednak w ciemię bita, postanawia więc wybrnąć z bardzo niebezpiecznej sytuacji najlepiej jak się da. Wykorzystując swój spryt i obycie, Zola nawiguje zdradliwe wody na Florydzie, wychodząc obronną ręką z wielu podbramkowych sytuacji.

          Głównym atutem Zoli jest niewiarygodna energia, z jaką zrobiono ten film. Zwariowana historia, na której cały obraz jest oparty, daje już Zoli wyjątkowo frenetyczny punkt wyjścia. Reżyserka Janicza Bravo i jej pierwszoplanowi aktorzy dali z siebie wszystko, żeby prawdziwą życiową opowieść przekuć na równie fascynujące filmowe widowisko. To, że Floryda jest źródłem wszelkiej anarchii i miejscem niekończącej się imprezy w USA, wiemy już z kultowego filmu Spring Breakers z Jamesem Franco i Seleną Gomez. Notabene, James Franco jako pierwszy wykupił prawa do sfilmowania twitterowej historii A’Ziah ‘Zoli’ King i miał nawet cały film wyreżyserować, ale po oskarżeniach o molestowanie seksualne wycofał się z projektu i na jego miejsce wskoczyła w 2018 roku Janicza Bravo, która fenomenalnie wywiązała się z powierzonego jej zadania. Zola w reżyserii Bravo to dzieło eksperymentujące z formą, wprowadzające do narracji na szeroką skalę media społecznościowe i zestawiające ze sobą krańcowo sprzeczne punkty widzenia. Widziany oczami Zoli przebieg wydarzeń w filmie zostaje w pewnym momencie przy końcu obrazu skonfrontowany z wersją wydarzeń autorstwa Stefani, białej towarzyszki podróży Zoli. Wersja Stefani jest tak groteskowa i do bólu zabawna, że pozwala na chwilę komicznego wytchnienia w tym naładowanym akcją i pełnym suspensu filmie. Czarny akcent i slang, jakim mówi biała Stefani, jest jednym z wielu przykładów kulturowego zawłaszczenia czarnej kultury przez białą w Zoli. W podobny sposób wyraża się zresztą ciamajdowaty chłopak Stefani, Derrek, którego IQ jest na jeszcze niższym poziomie niż w przypadku jego zarabiającej ciałem na chleb dziewczyny. Dla nas w Polsce posługiwanie się czarnym slangiem przez białych (niespecjalnie inteligentnych) Amerykanów może wydawać się śmieszne i niekoniecznie obraźliwe. Faktem jest, że również czarnoskórzy bohaterowie Zoli tolerują imitujących ich mowę białych, ale to pewnie tylko dlatego, że traktują ich jak nieogarnięte i niewinne w gruncie rzeczy dzieciaki.

          Prostytucja, seks, striptiz i stręczycielstwo to niekoniecznie najlepsze możliwe tematy na komedię. Janicza Bravo zdołała jednak przekuć sensacyjny - i kryminalny, podkreślmy - materiał źródłowy w trzymającą ciągle w napięciu tragikomedię. Rzeczy, które dzieją się w Zoli, zostały napisane przez życie i przebijają niejednokrotnie najbardziej fantazyjne wymysły współczesnych scenarzystów. Pamiętając jednak, że cała ta historia wydarzyła się na Florydzie, jesteśmy w nią o wiele bardziej skłonni uwierzyć niż gdyby rozegrała się ona w jakimkolwiek innym miejscu na ziemskim globie.

 

Extra Ordinary (Paranormalne). Duchy i sataniści w Irlandii.

           Kto poszukuje ekscentrycznego filmu w sam raz na tegoroczne Halloween, gorąco polecam Paranormalne, rewelacyjną irlandzką komedię fantastyczną z elementami horroru w reżyserii Mike’a Aherna i Endy Loughman. Ta niebywale śmieszna i momentami absurdalna wręcz komedia dowodzi tezy, że nie ma dziwniejszych miejsc od małych prowincjonalnych miasteczek i nie ma bardziej kuriozalnych sytuacji od tych ze zwykłego, codziennego życia. W Paranormalne mieszkający w małej irlandzkiej mieścinie muzyk i twórca jednego hitu, Christian Winter (grany przez Willa Forte), postanawia poświęcić dziewicę demonowi w zamian za talent, sławę i bogactwo. Christian Winter (pop-rockowy muzyk, okultysta i satanista) nie jest jedynym dziwakiem w okolicy. Przeciwko jego diabelskim sztuczkom staje lokalna grupka z Rose Dooley (Maeve Higgins) na czele, zawodowo instruktorką jazdy, prywatnie tropicielką i pogromczynią duchów. Paranormalne to pierwszej klasy komedia z fenomenalną obsadą i zabójczym (absurdalnym momentami) irlandzkim poczuciem humoru.

          Extra Ordinary to wspólne debiutanckie dzieło reżyserskiego tandemu Mike’a Aherna i Endy Loughman, którzy jednocześnie napisali scenariusz filmu (z dodatkowym wkładem Demiana Foxa i aktorki Maeve Higgins). Paranormalne zadebiutowało w marcu 2019 roku na amerykańskim niezależnym festiwalu filmowym South by Southwest w Austin w Teksasie. Obraz uznany został za najlepszy irlandzki film 2019 roku przez stowarzyszenie krytyków miasta Dublin, a także odebrał nagrodę dla najlepszego irlandzkiego filmu na festiwalu filmowym w Galway. Ponadto Paranormalne podbiło również serca publiczności na festiwalach kina fantasy w katalońskim Sitges, a także w Brukseli, Trieście i szwajcarskim Neuchâtel. Podsumowując, Extra Ordinary ma szansę stać się klasykiem komedii fantasy, dołączając tym samym do grona takich filmów, jak choćby Pogromcy duchów (Ghostbusters, 1984 r.), który w Paranormalne cytowany jest na równi z Egzorcystą (The Exorcist, 1973 r.).

          Rose Dooley (świetna Maeve Higgins) jest pozornie zwyczajną instruktorką jazdy w prowincjonalnym irlandzkim miasteczku. Posiada jednak specjalny dar widzenia i kontaktowania się z duchami. Ma również możliwość ich egzorcyzmowania, stąd często dostaje tego typu zlecenia od lokalnych mieszkańców. Pewnego dnia o pomoc w podobnej sprawie zwraca się do Rose przystojny wdowiec Martin (znakomity Barry Ward). Mający początkowo problem z duchem zmarłej żony, Martin bardzo szybko znajduje się w jeszcze większych tarapatach, kiedy to jego jedyna córka, Sarah (Emma Coleman), staje się przedmiotem okultystycznych praktyk lokalnego celebryty, Christiana Wintera (Will Forte). Satanista Christian zawarł pakt z demonem i za cenę poświęcenia lokalnej dziewicy liczy na odzyskanie muzycznej sławy i idącego za tym bogactwa. Zbliża się pełnia krwawego księżyca, podczas której ma dokonać się satanistyczna ofiara…

          Twórcy Paranormalne wyśmiewają w swoim filmie wiele rzeczy naraz. Przede wszystkim, w osobie Christiana Wintera, naigrywają się z popularnych muzyków, którzy w latach 80-tych i 90-tych ubiegłego wieku osiedlili się w Irlandii z czysto podatkowych względów. Znakomicie zagrany przez Willa Forte Christian nagrał kiedyś jeden new age’owy przebój Cosmic Woman i od tego czasu całkowicie wyschła dość płytka studnia jego talentu. Teraz Christian mieszka w lokalnym irlandzkim zamczysku z wyjątkowo obmierzłą i swarliwą żoną Claudią (Claudia O’Doherty), której głównym zajęciem stało się zdobywanie chińszczyzny bez konieczności płacenia za nią. Christian i Claudia są w poważnych finansowych tarapatach i tylko pakt z diabłem może ich uratować od ostatecznej ruiny. Okultystyczno-satanistyczne praktyki Christiana to przytyk pod adresem new age’u, ale też źródło markowego wręcz absurdalnego humoru w Paranormalne. Jeszcze bardziej absurdalne są komiczne sceny z udziałem lokalnej pogromczyni duchów, Rose Dooley, której ekscentryczne zachowanie zdradza samotnie mieszkającą i straumatyzowaną w dzieciństwie kobietę. Rose posiada liczne paranormalne talenty, których niewłaściwe użycie w przeszłości doprowadziło do śmierci jej ukochanego ojca, po którym zresztą odziedziczyła swój dar i zainteresowanie rzeczami nie z tego świata. Absurd goni absurd, szczególnie kiedy poznajemy Martina (Barry Ward), wdowca, którego prześladuje duch zmarłej żony (kolejnej zresztą w filmie złośnicy). Dziwaczna chemia między nim a Rose przydaje Paranormalne rozczulającej wprost pikanterii. Ich wspólna krucjata przeciwko niecnym machinacjom Christiana Wintera zaowocuje całą serią zwalających z nóg gagów.

         Paranormalne to świeże tchnienie w gatunkowy melanż komedii, fantasy i horroru. Ten irlandzki film potrafi być rozbrajająco śmieszny w najbardziej codziennych sytuacjach i zachowaniach, jak i wyjątkowo krwawy w scenach horroru i fantasy. Ta mieszanka gore i absurdu jest tutaj wyjątkowo twórcza i ciągle zaskakująca. Ostatnia w filmie kulminacyjna sekwencja to już prawdziwa jazda bez trzymanki oraz popis zwariowanej (i absurdalnej) irlandzkiej wyobraźni.

 

45 Years (45 lat). Lodowaty powiew przeszłości.

           Kate (fenomenalna wprost Charlotte Rampling) i Geoff (świetny Tom Courtenay) mają za parę dni uroczyście świętować 45-tą rocznicę ślubu. W jednej z pierwszych scen filmu do ich domu na angielskiej wsi dociera list z dalekiej Szwajcarii z informacją o odnalezieniu w alpejskim lodowcu zwłok Katji, pierwszej (niemieckiej) dziewczyny Geoffa. Para chodziła po szwajcarskich Alpach w 1962 roku i wtedy to zdarzył się tragiczny wypadek, w rezultacie którego Katję na dobre pół wieku pochłonął w swoje czeluście górski lodowiec. Lodowce wszędzie jednak teraz topnieją, i nie inaczej jest w Alpach, odkrywając między innymi perfekcyjnie zachowane zwłoki sprzed 50 lat... Pozornie niewinne odkrycie w odległej Szwajcarii ma jednak efekt zejścia lawiny w małżeńskim pożyciu Kate i Geoffa. Ten niespodziewany lodowaty powiew przeszłości tuż przed uroczystą celebracją rocznicy zaślubin prowokuje u Kate obsesyjne myśli i bardzo niekomfortowe pytanie: czy ona tak naprawdę zna najbliższą sobie osobę po tych 45 spędzonych razem latach?

          Reżyserem i zarazem scenarzystą 45 lat jest brytyjski twórca Andrew Haigh, który scenariusz swojego filmu oparł na opowiadaniu autorstwa Davida Constantine’a (pod oryginalnym tytułem In Another Country). Przed nakręceniem 45 Years Haigh zasłynął jako autor gejowskiego dramatu romantycznego Zupełnie inny weekend (Weekend) z 2011 roku, który uczynił z niego jednego z najważniejszych reżyserów brytyjskiego kina niezależnego. 45 lat pokazano premierowo na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Berlinie w lutym 2015 roku, na którym to główne aktorskie wyróżnienia (Srebrne Niedźwiedzie) odebrali za swoje nietuzinkowe kreacje Charlotte Rampling i Tom Courtenay właśnie. Charlotte Rampling otrzymała ponadto za swoją zjawiskową rolę nominację do Oscara (swoją pierwszą o dziwo). Trzeci pełnometrażowy niezależny dramat w dorobku Andrew Haigha pozostaje jego największym artystycznym osiągnięciem, fetowanym przez krytyków i pozostawiającym niezatarte wrażenie na spragnionych ambitnego kina widzach na całym świecie.  

          Kate i Geoff prowadzą bardzo spokojne życie na emeryturze na angielskiej wsi w hrabstwie Norfolk. Geoff próbuje naprawić spłuczkę w toalecie, a Kate chodzi na spacery z psem i przygotowuje szczegóły sobotniego przyjęcia z okazji 45-tej rocznicy ich zaślubin. I wtedy do ich domu dociera list ze Szwajcarii z informacją o odnalezieniu w Alpach świetnie zachowanych zwłok pierwszej dziewczyny Geoffa sprzed pół wieku. Wiadomość robi na Geoffie ogromne wrażenie, zaczyna nawet zastanawiać się nad podróżą do Szwajcarii w celu obejrzenia ciała odnalezionej pierwszej miłości, a w międzyczasie wraca po latach do palenia papierosów i notorycznie wychodzi na strych w poszukiwaniu starych zdjęć i pamiątek po dawno zmarłej ukochanej. Widoczna zmiana w zachowaniu Geoffa nie pozostaje bez wpływu na Kate, w której rośnie nerwowość i frustracja w miarę jak zaczyna kwestionować wartość tych 45 wspólnie spędzonych lat, a dziurę w głowie zaczyna jej drążyć myśl, że może tak naprawdę przez całe życie była tylko drugim wyborem swojego męża.

          Fascynujący dramat Andrew Haigha spoczywa w całości na barkach odtwórców dwóch głównych ról. Dwoje weteranów brytyjskiego kina podołało temu zadaniu i w efekcie dostarczyło nam wyśmienitej kinowej uczty. Tom Courtenay jest niezwykle przekonujący jako już trochę stetryczały i często nie do końca mentalnie obecny mąż, dla którego duch narzeczonej z przeszłości wywraca do góry nogami całkowicie (wydawałoby się) ustabilizowaną teraźniejszość. Jego zagubienie w roztrząsaniu przeszłości i światów nigdy do życia niepowołanych jest dla widzów równie bolesne jak dla jego wieloletniej partnerki, która początkowo zaskoczona samą wieścią i nie przykładająca do niej większej wagi, zaczyna
stopniowo osuwać się w strefę domysłów i obsesyjnych myśli, które całkowicie wytrącają ją z równowagi, każąc jednocześnie kwestionować jej wartość i pozycję w życiu męża. Charlotte Rampling, której marką są przepiękne kocie oczy i świdrujące duszę na wylot spojrzenie, zagrała chyba najlepszą rolę w swojej dojrzałej karierze. Za każdym razem kiedy jej Kate spogląda w lustro, wydaje się jakby widziała tam nie tylko swoje odbicie, ale całą swoją przeszłość spędzoną z wieloletnim mężem. Kiedy pod nieobecność partnera Kate postanawia sama wspiąć się na poddasze i obejrzeć stare zdjęcia oraz inne pozostałe po Katji pamiątki, dokonuje odkryć, o których prawdopodobnie wolałaby jednak nie wiedzieć i to wpędza ją ostatecznie na drogę podważania fundamentów, na których zbudowali z mężem swoje ostatnie 45 lat małżeńskiego pożycia. Rampling gra pozornie bez żadnych emocji lub wielkich gestów, skrupulatnie obserwuje męża, wszelkie zmiany w jego zachowaniu, gromadzi wiedzę i informacje z przeszłości, ale efekt, jaki to wszystko wywołuje w jej wnętrzu, przefiltrowany jest przez jej subtelną aktorską technikę. Bardziej domyślamy się niż wiemy z mimiki twarzy i pociągłych spojrzeń Charlotte Rampling, co tak naprawdę jej Kate w głowie siedzi.    

          45 lat jest filmem, w którym nie ma zbyt wielu dialogów. Kamera Andrew Haigha obserwuje parę głównych bohaterów w ich codziennej krzątaninie. Gra Rampling i Courtenaya jest na tyle wiarygodna i niewymuszona, że od początku nie mamy najmniejszych problemów z uwierzeniem w ich wieloletni bezdzietny związek. Ta dwójka rewelacyjnych aktorów nie potrzebuje dziesiątek stron dialogu, żeby opowiedzieć nam o swoim wspólnym pożyciu i swoich wspólnych rytuałach. Wszystko wychodzi na wierzch w trakcie ich codziennej zwyczajnej krzątaniny i krótkich słownych wymian. Tak mało, a jednocześnie tak dużo. 45 lat udowadnia, że aby zrobić wybitny film często wystarczy niewielki niezależny budżet, świetnie napisany scenariusz i reżyser, który pozwala swoim utalentowanym aktorom wejść w ich role i bez reszty się w nich zatopić. 

 

Nebraska. Życie w czerni i bieli.

          Wybitny amerykański reżyser Alexander Payne nakręcił w 2013 roku bodajże swój najlepszy dotychczasowy film. Urodzony i wychowany w Nebrasce twórca po raz czwarty w swojej filmowej karierze powrócił do swojego rodzinnego stanu, aby nakręcić tam film nie tyle o nostalgii za dawno minioną przeszłością, co o melancholii prowokowanej przez teraźniejszość i współczesny ogląd przeszłych ludzkich historii. Nakręcona w czerni i bieli Nebraska to komediodramat i jednocześnie film drogi, opowiadający o kilkudniowej wspólnej wyprawie starego ojca (Bruce Dern) i syna (Will Forte) z Montany do Nebraski po odbiór rzekomej milionowej wygranej na loterii zmagającego się z alkoholizmem i początkami demencji ojca. Podróż Woody’ego (Dern) i Davida (Forte) to okazja do bliższego poznania coraz bardziej nieobecnego mentalnie ojca przez trochę pogubionego w życiu syna, który w przeszłości i wśród bliskich szuka podpowiedzi jak żyć i jaką właściwie wartość mają dla człowieka rodzina i relacje z najbliższymi. Nebraska to arcydzieło amerykańskiego kina drogi, które przez podróż i ciągłą konfrontację z napotykanymi po drodze ludźmi stawia kluczowe pytania o sens i wartość naszej ludzkiej wędrówki.

          Alexander Payne zabłysnął po raz pierwszy w 1996 roku na festiwalu Sundance jako autor prowokacyjnego filmu o aborcji Złe i gorsze (Citizen Ruth) z Laurą Dern w głównej roli. Osadzony w Nebrasce frapujący debiut filmowy uczynił z Payne’a jednego z najciekawszych amerykańskich twórców niezależnego kina i pozwolił mu też na przejście do filmowego mainstreamu. W Nebrasce rozgrywa się też akcja dwóch kolejnych obrazów tego reżysera, mianowicie świetne Wybory (Election, 1999 r.) z młodziutką wtedy Reese Whiterspoon oraz Schmidt (About Schmidt, 2002 r.) z Jackiem Nicholsonem. Po filmach takich jak Schmidt i Bezdroża (Sideways, 2004 r.) Nebraska jest właściwie już trzecim przygodowym filmem drogi w dorobku Payne’a, co wskazuje na pewną jego gatunkową predylekcję. Nebraska debiutowała na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cannes w maju 2013 roku, podczas którego główne aktorskie trofeum trafiło do rąk odtwórcy głównej roli w filmie, czyli Bruce’a Derna. Obraz otrzymał ponadto aż sześć nominacji do Oscarów, w tym za najlepszy film, reżyserię, zdjęcia, scenariusz oryginalny dla Boba Nelsona i dla Bruce’a Derna za najlepszą męską rolę pierwszoplanową oraz dla June Squibb za najlepszą drugoplanową rolę żeńską.

          Woody (Bruce Dern), stary alkoholik z Billings w Montanie, dostaje list z informacją, że wygrał w gazetowej loterii milion dolarów, w związku z czym decyduje się za wszelką cenę osobiście odebrać swoją wygraną w oddalonym o kilkaset mil Lincoln w stanie Nebraska. Nikt z rodziny poza samym Woody’m nie wierzy w to najstarsze na świecie oszustwo, ale Woody ma już swoje lata, początki demencji i właściwy ludziom w jego wieku ośli upór. Ku rozpaczy pyskatej żony Woody’ego, Kate (fenomenalna w tej roli June Squibb), ich syn David (Will Forte) decyduje się pojechać z ojcem do Nebraski po odbiór rzekomej wygranej i przy okazji wyrwać się z rodzinnego miasta, spędzając trochę czasu z wiecznie nieobecnym w jego życiu rodzicem. Ich wspólna wyprawa do Nebraski obfitować będzie w mniejsze i większe przygody, które poszukującemu odpowiedzi na egzystencjalne pytania Davidowi dadzą sporo do myślenia.

          Fabuła Nebraski przypomina trochę Don Kichota Cervantesa, przy czym grany przez Derna stary Woody wykazuje się tu nie lada donkiszoterią, z uporem maniaka wierząc w prawdziwość loteryjnego oszustwa. W tym kontekście o wiele trzeźwiejszy na umyśle Sancho Pansa, czyli grany przez Willa Forte David, to pilnujący swojego ojca kompan podróży, który pozwala ojcu snuć jego fantazję o wielkiej wygranej, licząc na przygodę i poznanie rodzinnych stron rodziców. Po drodze do Lincoln Woody i David zatrzymują się na weekend w Hawthorne w Nebrasce, odwiedzając jednego z licznych braci Woody’ego i jego rodzinę. To stamtąd wywodzą się przodkowie Woody’ego i to tam poznał on swoją żonę i matkę Davida. Do Hawthorne zjeżdża autobusem również grana przez June Squibb Kate wraz ze starszym bratem Davida, Rossem (Bob Odenkirk w tej roli). Wizyta w Hawthorne i rodzinne zgromadzenie tamże to wyśmienita okazja do pogrzebania w przeszłości i wyciągnięcia z niej starych historii, które rzucą więcej światła na życie małomównego Woody’ego i osób z jego najbliższego otoczenia. Nie potrafiący trzymać języka za zębami Woody wywołuje w miasteczku sensację wieścią o swojej wielkiej wygranej, szybko więc dawni znajomi i rodzina zaczynają nadmiernie interesować się rzekomymi pieniędzmi Woody’ego, aby być może uszczknąć z wygranej także coś dla siebie. Na szczęście dla Woody’ego w Hawthorne obecni są także jego dwaj synowie i nie przebierająca w słowach żona, która choć ma dla męża wiele przykrych konstatacji, to jednak w decydujących momentach potrafi ostro stanąć w jego obronie. June Squibb jako Kate to prawdziwe objawienie Nebraski, jej drugoplanowa rola przyćmiewa momentami resztę obsady, a jej tupet, złośliwe poczucie humoru i przede wszystkim cięty język czynią z jej postaci fascynujący w obserwacji żywioł. Jej wiecznie mający ciętą ripostę charakter dostarcza najlepszych w filmie scen komicznych, i o ile jej postać świetnie się na ekranie ogląda, o tyle życie z kimś takim byłoby dla każdego nadzwyczaj trudnym wyzwaniem. W tym kontekście rozumiemy po części i jesteśmy nawet skłonni rozgrzeszyć alkoholizm jej męża.

          Przepiękne czarno-białe zdjęcia do Nebraski przydają filmowi dodatkowej melancholii i uniwersalności. Czynią z niego film ponadczasowy, nie zawieszony tylko tu i teraz, ale rozciągający się w daleką przeszłość w poszukiwaniu odpowiedzi na pytania z teraźniejszości. Znany głównie z występów w Saturday Night Live Will Forte idealnie wpasowuje się tutaj do roli zadającego pytania o przeszłość po trosze naiwnego, po trosze niewinnego Davida. Jego szczera chęć bliższego poznania enigmatycznej historii małomównego ojca (weterana wojny w Korei) wzrusza. Jego ciekawość korzeni, z których wyrósł, budzi całkowite zrozumienie. Czasami pytania o przeszłość pozwalają nam znaleźć odpowiedzi lub tylko podpowiedzi dla naszych teraźniejszych wyborów oraz wątpliwości. Często jednak z przeszłych historii naszych bliskich nie płynie dla nas żadna nauczka, żadne pocieszenie ani żadna nadzieja na przyszłość. Niejednokrotnie przeszłość to dla nas czarno-biały film, taki jak Nebraska, który możemy jednak pokolorować oczami naszej wyobraźni.

Her (Ona). Miłość w czasach sztucznej inteligencji.

          Niech pierwszy rzuci kamieniem, kto nie odczuwa paniki w sytuacji bycia odciętym od Internetu? Nasze uzależnienie od bycia online stało się naszym prawem i naszą wolnością w takim samym stopniu, w jakim mamy prawo do życia i do szczęścia. Połączenie z siecią jest dla nas obecnie jak oddychanie tlenem, nie zauważamy już samego procesu dopóki nie zostanie on nagle i gwałtownie przerwany. W ten oto paradoksalny sposób nasze zniewolenie od wirtualnego świata stało się naszą najświętszą wolnością, częste i zgubne uzależnienie przeobraziło się w niezbywalne prawo i przywilej. Wybitny film Ona (Her) Spike’a Jonze’a z 2013 roku fenomenalnie wygrywa tę opozycję realne versus wirtualne w naszym współczesnym życiu. Ten osadzony w niedalekiej przyszłości dramat romantyczny traktuje o miłości w czasach sztucznej inteligencji, o tym jak często wirtualne relacje wygrywają z tymi realnymi w naszym codziennym życiu. Obraz Jonze’a nie udziela jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy to dobrze, czy źle, że nasze romantyczne relacje przeniosły się w tak dużym stopniu do sieci. Ten chyba największy dylemat nowoczesności każdy musi rozwiązać w zaciszu własnego umysłu.

          Każdy nowy projekt filmowy Spike’a Jonze’a to wyjątkowo oryginalne dzieło. Wśród jego poprzednich filmów są takie perły jak Być jak John Malkovich (Being John Malkovich, 1999 r.) i Adaptacja (Adaptation, 2002 r.). Napisany, wyreżyserowany i wyprodukowany przez Jonze’a film Ona jest ostatnim jak dotychczas pełnometrażowym projektem tego reżysera i jednocześnie pierwszym jego filmem, do którego Jonze samodzielnie napisał swój oryginalny scenariusz. Obraz miał międzynarodową premierę w październiku 2013 roku na festiwalu w Nowym Jorku. Podobnie jak wszystkie poprzednie trzy filmy tego reżysera, Her został znakomicie przyjęty przez krytyków i publiczność. Obraz był nominowany w sumie do pięciu Oscarów, w tym za najlepszy film, scenariusz oryginalny, scenografię, muzykę i za najlepszą piosenkę (w tym miejscu szczególne brawa dla znakomitej ścieżki dźwiękowej do filmu autorstwa kanadyjskiego zespołu Arcade Fire z Montrealu). Spike Jonze całkowicie zasłużenie odebrał na gali w 2014 roku Oscara za najlepszy scenariusz oryginalny.

          W niedalekiej przyszłości grany przez Joaquina Phoenixa Theodore (Theo) przeżywa ciężki emocjonalnie okres po niedawnym rozstaniu z żoną, Catherine (Rooney Mara w tej roli). Zaintrygowany reklamą w sieci Theo decyduje się na ściągnięcie programu operacyjnego, w ramach którego sztuczna inteligencja o imieniu Samantha (mówiąca ludzkim głosem Scarlett Johansson) staje się jego osobistą asystentką, przyjaciółką i wreszcie wirtualną dziewczyną. Nie posiadająca ciała Samantha rozwija się w miarę poznawania i interakcji z Theo, co tym bardziej przywiązuje do niej jej ludzkiego właściciela. Więź między Theo a Samanthą jest szczególna i ewoluuje w kierunku wzajemnej fascynacji. Jednak im bardziej złożona staje się ich relacja, tym więcej potrzeb i oczekiwań generuje…

          Jednym z kluczowych elementów Her jest głos, którym mówi Samantha, nie posiadająca ciała sztuczna inteligencja w postaci zaawansowanego systemu operacyjnego. Jest to ciepły i seksowny głos Scarlett Johansson, której nie widzimy na ekranie, ale której ciepłą i zabawną obecność wyczuwamy z całą mocą. Znakomita praca głosem Johansson stwarza iluzję obcowania z kobietą z krwi i kości, a nie tylko z zaprogramowanym systemem operacyjnym. Tak właśnie reaguje na nią sam Theodore, który znajduje się pod coraz większym urokiem uczącego się go z każdym kolejnym dniem systemu operacyjnego. Urzekający w Her głos Scarlett Johansson jako Samanthy jest kluczem do zrozumienia fascynacji i późniejszego zakochania Theo. Będący pod silnym wrażeniem wszystkich  możliwości Samanthy, zarówno jako super szybkiej i wydajnej asystentki, jak i ciągle uczącej się nowych rzeczy interesującej i zabawnej rozmówczyni, Theo zaniedbuje poniekąd swoje relacje z kobietami w realnym świecie. Jego małżeństwo z Catherine dogorywa, ale Theo ma problem z podpisaniem kończących wszystko papierów rozwodowych. Jedyne ich spotkanie w filmie w restauracji ma posmak obustronnego rozczarowania, że tak banalnie kończy się tak długa historia ich miłości. Catherine (świetna tutaj Rooney Mara) wciąż nie może wybaczyć Theo, że od realnych problemów ucieka w wirtualny świat gier komputerowych i gadającej ludzkim głosem sztucznej inteligencji... Niechęć Theo do wiązania się z jakąkolwiek inną kobietą z krwi i kości bardzo szybko kończy udaną początkowo randkę z seksowną singielką graną przez Olivię Wilde. Najlepszą relację emocjonalną nasz główny bohater ma ze swoją przyjaciółką Amy, znakomicie i w sposób niezwykle zniuansowany zagraną przez Amy Adams. Przyjacielska więź Theo i Amy to jedyna w Her prawdziwa konkurencja dla bezcielesnej Samanthy. Szkoda tylko, że po rozstaniu z mężem Amy sama wchodzi w romantyczną relację z pozostawionym przez niego innym systemem operacyjnym na podobieństwo Samanthy.

          Ona to wyjątkowo ciepły i podnoszący na duchu dramat romantyczny z elementami sci-fi. Wrażenie ciepła i uspokajającej bliskości to efekt znakomitych zdjęć operatora Hoyte van Hoytema, który niemało się natrudził, żeby przeszklone drapacze chmur Los Angeles i Szanghaju wypełnić nasyconym i z lekka przygaszonym światłem słonecznym. Nawet smog w Szanghaju (który udaje w niektórych scenach Los Angeles) nabiera uroczego kolorytu, spowijając świat delikatną mgiełką romantycznego rozmarzenia. Paleta barw Her to różne odcienie czerwieni, pomarańczu i żółci, czyli wszystkie kojarzące się nam z ciepłem kolory.  Futurystyczne elementy filmu są natomiast świetną obserwacją i komentarzem jednocześnie do współczesnego procesu przenoszenia się naszego życia do sieci. To w Internecie szukamy nowych relacji, nowych informacji, nowych podniet. Internetowe porno często zastępuje nam realny seks z drugą osobą. Gry komputerowe i sztuczna inteligencja skutecznie nas rozleniwiają, wykonując za nas wiele podstawowych czynności i pozwalając nam na komfortowe niemyślenie. Ale im bardziej zanurzamy się w ten wirtualny świat, tym bardziej odczuwamy głód prawdziwej, głębokiej więzi z kimś czułym, inteligentnym i zabawnym. A jeśli zwykły program operacyjny może wznieść się na taki poziom i jednocześnie mówić do nas seksownym głosem Scarlett Johansson, to trudno dziwić się granemu przez Joaquina Phoenixa Theo, że całkowicie stracił głowę dla swojej wirtualnej asystentki.